Tarlada alın teri, pazarda yüksek fiyatlar. Üretici maliyet altında ezilirken tüketici filesini dolduramıyor ve sağlıklı beslenemiyor. Bir ülkenin tarımındaki sorun yalnızca çiftçinin sorunu değildir. Tarlada başlayan üretim süreci, halden pazara, marketten mutfağa kadar uzanır. Bu zincirin herhangi bir halkasında yaşanan sorun, sonunda doğrudan vatandaşın sofrasına yansır.

Bugün Türkiye’de yaşanan tablo tam da budur. Çiftçi üretmekte zorlanıyor, vatandaş ise üretilen gıdayı satın almakta zorlanıyor. Bir tarafta mazot, gübre, ilaç, tohum, sulama, elektrik, işçilik, nakliye ve finansman maliyetleri altında ezilen üretici var. Diğer tarafta markette, pazarda veya manavda karşılaştığı fiyatlar nedeniyle alışveriş listesini küçültmek zorunda kalan milyonlarca tüketici var.

TARLADA BAŞLAYAN SIKINTI SOFRADA BİTİYOR

Tarımsal üretim doğası gereği riskli bir faaliyettir. Çiftçi bir ürünü toprağa ektiği gün ne kadar kazanacağını tam olarak bilemez. Çünkü üretim; hava koşullarına, kuraklığa, aşırı yağışlara, hastalıklara, zararlılara, sulama imkânlarına, girdi fiyatlarına ve hasat dönemindeki piyasa koşullarına bağlıdır. Ancak çiftçinin karşı karşıya olduğu maliyetlerin önemli bölümü daha ürün tarlaya ekilmeden ortaya çıkar. Mazot alınır. Gübre alınır. Tohum ve ilaç alınır. Traktör ve tarım makinelerinin giderleri karşılanır. İşçi çalıştırılır. Sulama yapılır. Ürün hasat edilir. Sonra ürünün taşınması, depolanması ve pazarlanması gerekir.

Bütün bu maliyetler üst üste geldiğinde çiftçinin üretim yapması giderek daha fazla sermaye gerektiren bir faaliyete dönüşmektedir.

TÜİK'in Tarım-ÜFE verileri de tarımsal ürün fiyatlarında önemli hareketlilik yaşandığını gösteriyor. Ağustos 2026'da Tarım-ÜFE yıllık %21,91 arttı. Aynı dönemde tek yıllık bitkisel ürünlerde yıllık artış %40,65 olurken, sebze ve kavun-karpuz, kök ve yumrular grubundaki yıllık artış %69,99'a ulaştı. Bu rakamların arkasında yalnızca bir fiyat artışı yoktur. Bu rakamların arkasında üretim maliyeti, ürünün tarladan çıkış fiyatı ve tüketicinin karşılaştığı fiyat arasındaki büyük ekonomik zincir vardır.

MEYVE LÜKS, SEBZE HESAP KİTAP KONUSU OLMAMALI

Meyve ve sebze, sağlıklı beslenmenin temel unsurlarıdır. Bakliyat ise özellikle dar ve orta gelirli aileler açısından önemli bir protein kaynağıdır. Ancak vatandaşın temel gıda ürünlerine ulaşmakta zorlandığı bir ekonomik ortam, uzun vadede yalnızca bütçeyi değil, toplumun beslenme alışkanlıklarını da etkileyebilir. Türkiye'nin tarım ülkesi olduğu sıkça söylenir. Öyleyse Türkiye'de vatandaşın uygun fiyatla meyve, sebze ve bakliyata ulaşabilmesi bir ayrıcalık değil, ekonomik ve sosyal açıdan temel bir hedef olmalıdır.

ÜRETİCİ VE TÜKETİCİ KARŞI KARŞIYA GETİRİLMEMELİ

Çiftçinin yüksek fiyat talep etmesinin arkasında maliyetleri vardır. Tüketicinin yüksek fiyatlara itiraz etmesinin arkasında ise satın alma gücü vardır. Birinin diğerine karşı olduğu düşüncesi sorunu çözmez. Çünkü çiftçi üretmezse tüketici satın alacak ürün bulamaz. Tüketici satın alamazsa üreticinin ürettiği ürünün ekonomik karşılığı zayıflar. Dolayısıyla mesele, “Çiftçi daha ucuza satsın” veya “Vatandaş daha pahalıya alsın” şeklinde çözülemez. Asıl mesele üretimden tüketime kadar bütün zincirin sağlıklı hale getirilmesidir.

PLANLI ÜRETİM ŞART

Türkiye'nin tarımda kronikleşen sorunlarından biri planlama meselesidir. Bir yıl bir ürünün fiyatı yükselir. Ertesi yıl çok sayıda üretici aynı ürüne yönelir. Arz artar. Fiyat düşer. Üretici zarar eder. Sonraki yıl üretim azalır. Bu kez ürün kıtlaşır ve fiyat yeniden yükselir.

Çiftçinin ekim yapmadan önce “Bu ürünü ekersem ne kadar kazanırım?” sorusuna makul ölçüde cevap verebilmesi gerekir. Tarımda planlama yalnızca üretim miktarının belirlenmesi değildir. Su kaynaklarının, bölgesel ürün deseninin, depolama kapasitesinin, lojistiğin, ihracat olanaklarının ve iç tüketimin birlikte değerlendirilmesi gerekir.

ÇİFTÇİYİ TOPRAKTAN KOPARMAK, GELECEĞİ RİSKE ATMAKTIR

Tarımda yaşanan ekonomik sorunların en tehlikeli sonuçlarından biri, üreticinin tarımdan uzaklaşmasıdır. Çünkü toprağı terk eden çiftçinin yerine ertesi gün yeni bir üretici koymak kolay değildir. Çiftçinin borçlanarak üretim yaptığı, hasat zamanı borçlarını kapatmak için ürününü düşük fiyattan elinden çıkardığı ve sonraki sezon yeniden borçlandığı bir sistem uzun vadede sürdürülebilir değildir.

ÇÖZÜM, ÜRETİCİYİ DE TÜKETİCİYİ DE KORUMAKTAN GEÇİYOR

Türkiye'nin ihtiyacı üretici ile tüketicinin karşı karşıya getirildiği bir tartışma değil, iki tarafın da korunabildiği bir tarım-gıda politikasıdır. Bunun için; Planlı üretim güçlendirilmelidir. Çiftçinin girdi maliyetleri sürdürülebilir seviyelere çekilmelidir. Mazot, gübre, tohum, ilaç ve sulama maliyetleri üretim planlarıyla birlikte ele alınmalıdır. Kooperatifçilik gerçek anlamda güçlendirilmelidir. Soğuk hava depoları ve lisanslı depoculuk yaygınlaştırılmalıdır. Üreticinin doğrudan pazara ulaşabileceği kanallar artırılmalıdır. Tarladan sofraya kadar olan fiyat zinciri şeffaflaştırılmalıdır. Aracıların oluşturduğu maliyetler veriye dayalı biçimde incelenmelidir. Çiftçi, neyi ne kadar üreteceğini ve ürettiğinde ürününü hangi ekonomik koşullarda satabileceğini öngörebilmelidir.

TARLADAKİ ÇİFTÇİ İLE SOFRADAKİ VATANDAŞ AYNI GEMİDE

Bugün Türkiye'nin önünde iki önemli gerçek duruyor: Çiftçi üretimin maliyetinden, vatandaş ise tüketimin fiyatından yakınıyor. Biri tarlada alın teri döküyor. Diğeri pazarda ve markette bütçesini hesaplıyor. Birinin sorunu çözülmeden diğerinin sorunu da kalıcı olarak çözülemez. Çiftçiyi korumadan ucuz gıda hedeflemek mümkün değildir. Vatandaşın satın alma gücünü artırmadan da üreticinin daha yüksek fiyatla ürün satmasını sürdürülebilir hale getirmek mümkün değildir.

Üreticinin kazanabildiği, tüketicinin satın alabildiği ve gıdanın herkes için erişilebilir olduğu sürdürülebilir bir sistem kurulmalıdır. Çünkü unutulmamalıdır: Çiftçi üretemezse sofrada ürün olmaz. Vatandaş tüketemezse üretimin de anlamı kalmaz. Bugün yapılması gereken, bu iki cümle arasındaki ekonomik dengeyi kurmaktır. Tarladaki alın teri ile sofradaki ekmeğin arasındaki mesafe kısaltılmalıdır.Çiftçi toprağından kopmadan üretebilmeli, vatandaş da pazara gittiğinde filesini doldurabilmelidir. İşte gerçek anlamda güçlü tarım politikası budur.