“Tehdit esasına dayalı ahlak, ahlak olmadığı gibi güvenilir de değildir.” diyen Mustafa Kemal Atatürk, aslında yalnızca bir ahlak tanımı yapmaz; aynı zamanda bir toplumun nasıl sağlam temeller üzerine kurulabileceğinin de ipuçlarını verir. Bu söz, yüzyılı aşan bir zaman dilimine rağmen hâlâ güncelliğini koruyor. Çünkü insanlık değişse de, insan doğasının temel soruları değişmiyor: Doğru nedir? İyi nedir? İnsan neden doğru davranır?

Korkuyla yapılan iyilik, iyilik değildir. Ceza korkusuyla dürüst olmak, dürüstlük sayılmaz. Bir insan yalnızca cezalandırılmaktan korktuğu için kötülük yapmıyorsa, orada ahlak değil denetim vardır. Denetim ortadan kalktığında davranış da değişir. İşte Atatürk’ün dikkat çektiği nokta tam olarak budur: Gerçek ahlak, dış baskının değil iç denetimin ürünüdür.
Toplumlar da bireyler gibidir. Yasalarla korkutulan, otoriteyle sindirilen toplumlar geçici bir düzen yaşayabilir; fakat güven duygusu oluşmaz. Güvenin olmadığı yerde ise ne birlik olur ne de ilerleme. Oysa vicdana dayanan bir ahlak anlayışı, kimse bakmazken bile doğruyu yapabilen bireyler yetiştirir. Böyle bireylerden oluşan toplumda düzeni sağlamak için tehdide ihtiyaç kalmaz.

Bugün eğitimden aile yapısına, çalışma hayatından siyasete kadar pek çok alanda bu sözün yankısını duymak mümkündür. Çocuklar yalnızca cezadan korktukları için değil, doğruyu anladıkları için doğru davranmayı öğrenmelidir. Çalışanlar işten atılma korkusuyla değil, sorumluluk bilinciyle işini yapmalıdır. Vatandaşlar cezadan çekindikleri için değil, ortak yaşamın değerini bildikleri için kurallara uymalıdır.

Çünkü tehdit ortadan kalktığında davranış değişiyorsa, orada karakter değil şartlı refleks vardır. Oysa medeniyet dediğimiz şey, reflekslerle değil bilinçle kurulur.
Sonuç olarak Atatürk’ün bu sözü bize şunu hatırlatır:
Gerçek ahlak korkudan değil, özgür iradeden doğar.
Ve özgür iradesiyle doğruyu seçen insanların oluşturduğu bir toplum, yalnızca düzenli değil aynı zamanda güvenilir bir toplumdur.